دیفای چگونه در آستانه سلطه بر بازار مبادلات مالی قرار گرفت؟
بیت پورت: فضای امور مالی غیرمتمرکز (DeFi) از چرخه رونق و رکود موسوم به «تابستان دیفای» در سال ۲۰۲۰ راه درازی را پیموده است. در آن روزهای اولیه، رشد بازار عمدتاً توسط آزمایش‌های نوآورانه، هیجان زودگذر و مشوق‌های اقتصادی غیرپایدار تغذیه می‌شد.
اما امروز و پس از پنج سال، بنیان‌های دیفای کاملاً دگرگون شده است. دوره آزمایش‌های پرشتاب به فاز تثبیت و بلوغ آرام تبدیل شده و صحنه را برای تحولی بزرگ آماده کرده است. به گونه‌ای که به نظر می‌رسد سال ۲۰۲۵ ممکن است به عنوان سالی در خاطره‌ها بماند که دیفای سرانجام از صرافی‌های متمرکز (CEXs) پیشی گرفت.
تحول در صرافی‌های غیرمتمرکز
در پی سقوط غول‌های حوزه مالی متمرکز مانند Celsius، BlockFi و ورشکستگی صرافی FTX که ضعف‌های ذاتی بسیاری از پلتفرم‌های متمرکز را آشکار کرد، صرافی‌های غیرمتمرکز (DEXs) با بهره‌گیری از بلاک‌چین‌های پرسرعت و توسعه زیرساخت‌های اختصاصی، تلاش کردند تا تجربه کاربری و سرعتی مشابه را ارائه دهند.
علاوه بر این، با بهبود latency در بلاک‌چین‌ها، استفاده از «دفتر سفارش کاملاً زنجیره‌ای» (Fully Onchain Order Book) نیز ممکن شد. این پیشرفت به پروتکل‌های دیفای اجازه داد تا بر چالش‌های قدیمی مربوط به کارایی سرمایه و نقدینگی غلبه کنند.
با عبور از مدل‌های اولیه مبتنی بر استخر نقدینگی (مانند GMX)، طراحی‌های هیبریدی جدیدی پدیدار شده‌اند که بازارسازان خودکار (AMMs) را با مکانیزم اجرای سفارش دفتر سفارش ترکیب می‌کنند. این نوآوری، تأمین نقدینگی بسیار کارآمدتری را برای معامله‌گران فراهم کرده و مشکلات مربوط به Slippage و عمق بازار را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد.
دیفای سهم بازار را می‌بلعد
از جنبه آماری، در سه‌ماهه دوم سال، ۱۰ صرافی غیرمتمرکز برتر بازار، حجم معاملات اسپاتی معادل ۸۷۶ میلیارد دلار را پردازش کردند که رشد ۲۵ درصدی نسبت به فصل قبل را نشان می‌دهد. در مقابل، حجم معاملات در صرافی‌های متمرکز ۲۸ درصد کاهش یافت و به ۳.۹ تریلیون دلار رسید. این امر نسبت حجم معاملات دیفای به سانترالایزدها را به رقم بی‌سابقه ۰.۲۳ رساند.
این احیای دیفای تنها به معاملات محدود نمی‌شود. برای مثال، پروتکل‌های وام‌دهی غیرمتمرکز، همتایان متمرکز خود را به شدت تحت الشعاع قرار داده و از پایین‌ترین نقطه خود در اواخر سال ۲۰۲۲، رشدی شگفت‌انگیز ۹۵۹ درصدی را در فعالیت خود ثبت کرده‌اند.
پروتکلی مانند Aave اکنون به اندازه‌ای سپرده در اختیار دارد که در میان ۴۰ بانک بزرگ ایالات متحده جای می‌گیرد؛ گواهی بر مقیاس و اعتبار روزافزون دیفای. همچنین، همکاری اخیر صرافی کوین‌بیس با پروتکل Morpho برای ارائه وام‌های مبتنی بر بیت‌کوین، نشان‌دهنده تغییر گسترده به سمت استفاده از زیرساخت‌های بومی دیفای است.
به نظر می‌رسد کاربران پس از ورشکستگی پی در پی پلتفرم‌های وام‌دهی متمرکز، شفافیت و اتوماسیون سیستم‌های وام‌دهی روی زنجیره را به وضوح ترجیح می‌دهند. چه از نظر حجم معاملات و چه از نظر ارائه خدمات اعتباری، دیفای یک پیشروی غیرقابل انکار را در عرصه رشد تجربه می‌کند.
تنظیم مقررات و اعتماد بازساخته شده
رشد دیفای در شرایطی اتفاق افتاده که بازار ارزهای دیجیتال سرانجام از وضوح نظارتی بیشتری برخوردار شده است. این تغییر به جای راندن نوآوری به خارج از مرزها، پروتکل‌های پیشروی دیفای را تشویق می‌کند تا با مقامات نظارتی تعامل کرده و در چارچوب‌های شفاف‌تری فعالیت کنند. به عنوان مثال، یونی‌سواپ نقشی پیشرو در دفاع از بحث‌های سیاستی معقول داشته تا شفافیت و حاکمیت خودگردان دیفای را مشروعیت بخشد.
این گرایش کاربران به سمت سیستم‌های روی زنجیره، به ویژه در زمان تنش‌های نظارتی کاملاً مشهود است. زمانی که کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) علیه صرافی‌های بایننس و کوین‌بیس اقامه دعوی کرد، معامله‌گران به سرعت به سمت صرافی‌های غیرمتمرکز کوچ کردند و حجم معاملات تنها در عرض چند ساعت پس از اعلام این خبر، ۴۴۴ درصد افزایش یافت. پیام واضح بود: وقتی مقررات سخت‌گیرانه می‌شوند، فعالیت مالی ناپدید نمی‌شود، بلکه به سمت زنجیره مهاجرت می‌کند.
ریسک‌های امنیتی و حاکمیت دارایی
بین سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۳، صرافی‌های متمرکز نزدیک به ۱۱ میلیارد دلار را بر اثر هک و مدیریت نادرست از دست داده‌اند. این رقم بیش از ۱۱ برابر میزان دارایی به سرقت رفته مستقیماً از پروتکل‌ها یا کیف‌پول‌های غیرمتمرکز است. برای بسیاری از کاربران، نگهداری دارایی در یک صرافی بزرگ، در عمل بسیار خطرناک‌تر از استفاده از کیف پول شخصی و قراردادهای هوشمند دیفای ثابت شده است.
سانترالایزدها در تقلید از دیفای و همچنان در حال عقب‌افتادگی
برخی صرافی‌های متمرکز که نمی‌توانند momentum دیفای را نادیده بگیرند، شروع به ادغام زیرساخت‌های روی زنجیره در پلتفرم‌های خود کرده‌اند. با این حال، حتی این قدم‌های مثبت نیز عمدتاً صرافی را به عنوان نقطه توزیع و دروازه‌بان اصلی نگه می‌دارند.
شاخص‌های اصلی همه از یک حقیقت حکایت می‌کنند: تا پایان سال ۲۰۲۴، ارزش کل قفل‌شده (TVL) در پروتکل‌های دیفای به حدود ۱۳۰ میلیارد دلار بازگشته و نزدیک به بالاترین رکوردهای تاریخی خود شده است. در حوزه‌هایی مانند مشتقات، مدیریت دارایی و پرداخت‌ها، قابلیت‌های دیفای از پلتفرم‌های سنتی پیشی گرفته و شفافیت بیشتر و دسترسی بدون نیاز به مجوز را ارائه می‌دهند.
در مقابل، صرافی‌های متمرکز با بار سنگین الزامات و فعالیت در چندین حوزه قضایی مختلف، به طور فزاینده‌ای در حرکت سریع با مشکل مواجه هستند. بسیاری از آنان در حال کناره‌گیری هستند: Crypto.com فعالیت‌های خود در آمریکا را کاهش داده، توکن‌های متعددی را حذف کرده و حتی راه‌اندازی محصولات جدید را به دلیل انتظار برای وضوح نظارتی به تعویق انداخته است. OKX نیز در میانه انتظارات متغیر نظارتی، در گسترش ابتکارات غیرمتمرکز خود محتاط عمل کرده است.
اما صرافی‌های غیرمتمرکز با ساختارهای lean و مبتنی بر کد، می‌توانند به روزرسانی‌ها را در کسری از زمان و هزینه ارائه دهند. آن‌ها می‌توانند با سرعت نرم‌افزار، ویژگی‌های جدیدی را مستقر کنند؛ از پشتیبانی از دارایی‌های واقعی توکن‌شده گرفته تا استراتژی‌های سودآوری مبتکرانه و یکپارچه‌سازی با دستیارهای معاملاتی مبتنی بر هوش مصنوعی.
نگاهی به آینده
مادامی که صرافی‌های متمرکز مدل کسب‌وکار خود را به طور اساسی reinvent نکنند، با خطر بی‌ربط شدن مواجه هستند. امروز تنها کپی‌برداری از چند ویژگی دیفای یا ارائه گزینه‌های self-custody برای جلب رضایت مشتریان کافی نیست.
اعتماد جامعه کریپتو به سمت سیستم‌هایی متمایل شده که «در کد ساخته شده‌اند»، نه آن‌هایی که بر وعده‌های شرکتی استوارند. نشانه آن هم این است که وقتی نقدینگی و حجم معاملات اخیراً دوباره به بازار بازگشت، نهادهای غیرمتمرکز سهم نامتناسبی از این funds را به خود جذب کردند.
طلوع دوران برتری دیفای فرا رسیده است و اکوسیستم مالی مقاوم‌تر و توانمندسازتری را برای کاربران در افق آینده نوید می‌دهد.
